An ninh - Quốc phòng

null Đình Hoành Sơn - Di tích kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc Gia đặc biệt

content:

 

Nằm về phía Tây Nam xứ Nghệ, Nam Đàn là địa chỉ văn hóa đặc biệt của cả nước, được nhiều người biết đến, không chỉ bởi nơi đây là mảnh đất “Trùng lai danh thắng địa, Cổ nhân đa hào kiệt” mà còn là mảnh đất có hệ thống di tích lịch sử văn hóa đa dạng về loại hình, phong phú về nội dung, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này.

 Trong suốt dòng chảy của lịch sử dân tộc, thời nào cũng vậy đất và người Nam Đàn đều có những dấu ấn đậm nét văn hóa, nhân văn, trong đó, Khánh Sơn với làng cổ Hoành Sơn là một trong những địa danh mang đậm tính cách ấy.

Vùng đất Chín Nam xưa nay vốn được mệnh danh là “rốn lũ” của xứ Nghệ. Vậy mà ở trung tâm “rốn lũ” này, ngay sát bên bờ sông Lam lại có một công trình to lớn, đẹp bậc nhất miền Trung, tồn tại đã ngót nghét gần 3 thế kỷ, đó chính là đình Hoành Sơn.

Xung quanh việc xây dựng ngôi đình này, có nhiều câu chuyện ly kì, được người dân truyền tai nhau, bởi chính họ cũng không tin rằng, sức người có thể làm nổi một ngôi đình to lớn, đẹp đẽ như thế, mà chỉ có sức mạnh và quyền năng của Ngọc Hoàng hay Thuỷ Tề  mới làm được. Những câu chuyện huyền hoặc ấy cũng chỉ nhằm mục đích làm tôn thêm giá trị của ngôi đình, đồng thời, tôn vinh ý thức cộng đồng, tinh thần tự cường và tài năng sáng tạo của nhân dân vùng Chín Nam xưa.

Trong thực tế, đình Hoành Sơn được khởi sự vào một ngày lành tháng Chạp năm Nhâm Ngọ, năm thứ 23, niên hiệu Cảnh Hưng, tức là tháng 2 năm 1763.

Người khởi xướng và chủ sự xây dựng công trình này là ông Đặng Thạc, một vị Hương cống, làm quan dưới triều vua Lê Hiển Tông. Gặp năm được mùa, đời sống nhân dân sung túc, ông bèn chọn đất tốt và huy động tiền của trong nhân dân để mua gỗ quý, đồng thời chiêu vời các toán thợ giỏi trong vùng về xây dựng đình. Một tốp người làng Hoành Sơn, tốp còn lại do ông Chuẩn, một người thợ mộc tài hoa ở xã Nam Hoa Thượng phụ trách.

 

Đình Hoành Sơn ngoảnh hướng Đông Bắc, gồm 2 tòa: Đại đình và Hậu cung - trong đó, nghệ thuật chạm khắc tập trung ở Đại đình, được giới nghiên cứu, các chuyên gia về lĩnh vực kiến trúc nghệ thuật đánh giá là ngôi đình tiêu biểu nhất của miền Trung và là một trong những ngôi đình có quy mô lớn và “đặc sắc nhất trong các đền đài mang tính chất tôn giáo của người An Nam”.

 

Đại đình gồm: 7 gian, 2 chái với 6 bộ vì, 12 cột cái, cao 5,66m, đường kính 0,55m, 20 cột quân, cao 3,9m, đường kính 0,45m. Trên các cấu kiện gỗ, từ con rường, quá giang, câu đầu đến cốn mê, xà, cổ nghé, kẻ…đều được trang trí dày đặc, kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, đề tài phong phú, đa dạng, ngoài hình tượng “tứ linh” (Long, ly, quy, phượng) được khắc họa dưới nhiều hình thức khác nhau, còn có nhiều đề tài minh họa các điển cố, điển tích đầy tính sáng tạo, vừa chân thực, vừa hồn nhiên, vô tư nhưng cũng không kém phần sâu sắc của dân làng Hoành Sơn, thể hiện ước mơ của những người nông dân Nghệ An nói chung và làng Hoành Sơn nói riêng như “Phượng hàm thư”, “Hổ phù ọe mặt trăng”, “Bốn vị ẩn cư ở núi Thường Sơn” “Thành Thang sính Y Doãn”, “Đại Thánh phá trời”… Điều đặc biệt là trong khi các đề tài dân dã hầu như không còn ở thế kỷ 18 thì tại đình Hoành Sơn các hình tượng đó vẫn phổ biến và được thể hiện rất sinh động như “chèo thuyền”, “đi cấy”, “thưởng trà”, “câu cá”…. Một điều thú vị nữa ở ngôi đình này, đó là sự lặp đi lặp lại của một số hình ảnh như “phượng hàm thư”, “chèo thuyền”, “vinh quy bái tổ”… giữa ba bộ vì phía Tây Bắc và ba bộ vì phía Đông Nam, một mặt, nó góp phần bổ trợ và tôn vinh lẫn nhau nhưng mặt khác nó thể hiện trình độ, tay nghề và khả năng thẩm mỹ của hai tốp thợ, gợi cho chúng ta liên tưởng đến câu chuyện xây dựng đình.

 

Ngoài ra, trên một số cấu kiện gỗ của đình còn lưu giữ dấu tích của lính khố xanh để lại. Đó là những ô hình vuông, được đục ở các cột để lắp các tấm ván cho chúng nghỉ ngơi hay tra khảo những chiến sĩ cộng sản, những người dân có tư tưởng chống đối; là những đường vân, dấu tích của các dây thừng tại các xà, chúng sử dụng để treo ngược người lên tra tấn. Những chứng tích ấy dù đã được hậu thế cố gắng khắc phục để xóa đi những đau thương, mất mát của một thời kỳ lịch sử nhưng không thể xóa đi tội ác của bè lũ cướp nước và thêm một lần nữa khẳng định sự kiên cường, lòng nhiệt tình cách mạng của dân làng Hoành Sơn nói riêng và nhân dân Nam Đàn nói chung.

Đình Hoành Sơn là nơi thờ Thành hoàng làng Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, phối thờ Tứ Vị Thánh Nương và hợp tự các vị Chư phật.

Uy Minh Vương  Lý Nhật Quang - là Hoàng tử thứ 8 của vua Lý Thái Tổ, vị tri châu đầu tiên của xứ Nghệ, người có nhiều đóng góp về kinh tế, chính trị, xã hội ở Nghệ An. Đặc biệt, với nhân dân tổng Nam Kim, ông còn có công lao chiêu mộ dân lưu tán và sử dụng tù binh để khai phá đất đai, lập nên nhiều làng mới, trong đó có làng Hoành Sơn. Đồng thời ông còn cho đắp đê chống lũ lụt. Những con đê này chính là tiền thân của các con đê Nam Đàn ngày nay. Ông hết lòng chăm lo đời sống của dân, không phân biệt là dân Đại Việt hay tù binh. Chính đức độ của ông đã cảm hoá được những con người vốn xem vùng đất này là nơi đày ải, để cho họ yên tâm gắn bó lâu dài với quê hương mới.

Từ thuở xa xưa, tại ngôi đình này, mọi sinh hoạt văn hóa, các phong tục tập quán, các kỳ lễ hội hàng năm của đình Hoành Sơn đã diễn ra một cách sôi nổi, sâu rộng, thu hút đông đủ các tầng lớp nhân dân từ già, trẻ, gái, trai, nam thanh, nữ tú, từ hương hào, lý trưởng đến những người nông dân chân lấm tay bùn, những người phường chài lênh đênh trên sông nước. Những hoạt động này góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần, khơi dậy truyền thống trọng đạo nghĩa, nâng cao tình yêu quê hương, cố kết cộng đồng làng xã. Mặt khác, các hoạt động văn hóa tại đình Hoành Sơn còn thu hút được cả tầng lớp trí thức, giới nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, tìm hiểu, thậm chí là rất tâm đắc, ở đó có một sức hấp dẫn kỳ lạ, rất riêng, rất “Hoành Sơn”, khó tìm thấy ở những ngôi làng khác. Điều này cũng cho thấy, văn hóa của làng Hoành Sơn đã có một sự lan tỏa nhất định, trở thành chuẩn mực, tạo nên cốt cách tâm hồn của người dân nơi đây.

Làng Hoành Sơn là một ngôi làng cổ, có bề dày lịch sử lâu đời, từ xa xưa đã là một trong những cái “rốn” khoa bảng của huyện Nam Đàn. Nơi đây từng có nhiều người đỗ đạt, trong đó, một số người đỗ đạt rất cao và nổi tiếng uyên thông như: Tiến sỹ Nguyễn Thiện Chương, Thám hoa Nguyễn Đức Đạt, Hoàng giáp Nguyễn Đức Quý ..vvv... Đồng thời, ngôi làng này còn có một số nghề rất nổi tiếng như: thợ mộc, thợ nề, thợ chạm. Tất cả những truyền thống này không chỉ góp phần lý giải cho sự tồn tại của một công trình văn hoá tâm linh đặc sắc, mà còn là nền tảng tinh thần và vật chất, là động lực để những người con sinh ra trên vùng “rốn lũ” tiếp tục phấn đấu và cống hiến cho quê hương, đất nước.

Năm 2017, Đình Hoành Sơn được thủ tướng Chính phủ ký Quyết định công nhận đình Hoành Sơn là di tích kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc Gia đặc biệt.