Văn hóa - Lịch sử

content:

Về lịch sử: Thời Tam Quốc vùng đất này thuộc Đông Ngô (220 - 265 sau CN) và tên huyện được đổi thành Đô Giao. Vua Lê Đại Hành trị vì đất nước từ năm 981 đến năm 1005 đã phân định lại địa giới hành   chính và đã đổi tên huyện Hàm Hoan thành huyện Hoan Đường thuộc Hoan Châu.

 

 Năm 1036, Lý Thái Tổ sau khi dời đô ra Thăng Long đã đổi Hoan Châu thành châu Nghệ An, huyện Hoan Đường vẫn giữ nguyên tên gọi như trước đó.

Hồ Quý Ly lên làm vua (1400 - 1407) đổi tên huyện Hoan Đường thành huyện Thạch Đường.

Nhà Minh xâm chiếm nước ta đã tách thành 3 huyện là Thạch Đường, Kệ Giang và Sa Nam.

Sau khi Lê Lợi đánh thắng quân Minh, nhà Hậu Lê đã sắp xếp lại bản đồ vào năm 1767 và huyện Hoan Đường được đổi tên thành huyện Nam Đường.

Năm 1886 vua Đồng Khánh lên ngôi, vì vua có tên riêng là Nguyễn Phúc Đường nên để tránh phạm húy, chữ "Đường" được đọc chệch đi thành chữ "Đàn", cái tên Nam Đàn có từ đó, gồm thị trấn Nam Đàn và 28 xã: Kim Liên, Nam Anh, Nam Cát, Nam Cường, Nam Diên, Nam Giang, Nam Hồng, Nam Hùng, Nam Hưng, Nam Khánh, Nam Kim, Nam Lạc, Nam Lĩnh, Nam Lộc, Nam Long, Nam Nghĩa, Nam Phúc, Nam Sơn, Nam Tân, Nam Thái, Nam Thanh, Nam Thượng, Nam Tiến, Nam Trung, Nam Vân, Nam Xuân, Xuân Hòa, Xuân Lâm.

Ngày 24 tháng 3 năm 1969, hai xã Nam Hồng và Nam Long hợp nhất thành xã Hồng Long; ba xã Nam Lạc, Nam Hùng và Nam Tiến hợp nhất thành xã Hùng Tiến; hai xã Nam Khánh và Nam Sơn được hợp nhất thành xã Khánh Sơn; hai xã Nam Vân và Nam Diên hợp nhất thành xã Vân Diên.

Ngày 9 tháng 7 năm 1987, mở rộng thị trấn Nam Đàn trên cơ sở sáp nhập xóm Hạ Long của xã Vân Diên có diện tích tự nhiên 29,15 ha với 269 nhân khẩu và các xóm Tây Hồ, Quang Trung của xã Xuân Hòa có diện tích tự nhiên 88,21 ha với 874 nhân khẩu.

Ngày 17 tháng 12 năm 2019, sáp nhập 3 xã Nam Trung, Nam Phúc, Nam Cường thành xã Trung Phúc Cường; sáp nhập 3 xóm: 1, 2, 3 của xã Nam Thượng với xã Nam Tân và xã Nam Lộc thành xã Thượng Tân Lộc; sáp nhập 2 xóm: 4,5 của xã Nam Thượng và xã Vân Diên vào thị trấn Nam Đàn.

Huyện Nam Đàn có 1 thị trấn và 18 xã như hiện nay.

Lịch sử huyện Nam Đàn có thể tóm tắt trong bài thơ đường sau:

Nam Đàn đất rộng có là bao!

Lịch sử nghìn năm đáng tự hào 

Thịnh, Nhạn, Nam, Thanh nhiều sử tích 

Hoành, Trung, Hồ, Liễu lắm vì sao. 

Anh hùng xuất chúng Mai, Phan, Nguyễn, 

Khoa bảng lừng danh Xán, Đạt, Giao! 

Truyền thống anh hùng và học giỏi, 

Mong rằng hậu tiến mãi giương cao.

Về Văn hóa: Với bề dày truyền thống văn hóa, lịch sử lâu đời đã để lại cho Nam Đàn hệ thống di tích lịch sử văn hóa phong phú về nội dung và đa dạng về loại hình mà ở mỗi di tích, danh thắng đều gắn liền với tên tuổi của các bậc tiền bối đã có những cống hiến lớn lao trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc tiêu biểu.  Hiện tại , trên địa bàn huyện vẫn còn lưu giữ được 173 di tích, danh thắng, trong đó có 162 di tích lịch sử văn hóa bao gồm: 5 di tích thuộc loại kiến trúc nghệ thuật là Đình Hoành Sơn, Đình Trung Cần, Chùa Đức Sơn, Đền Nhạn Tháp và đình Đông Viên; 03 di tích khảo cổ là di chỉ Rú Trăn, di tích Tháp Nhạn, di tích Động Lỗ Ngồi  và 154 di tích lịch sử văn hóa khác bao gồm các đình, đền, chùa, lăng, miếu, mộ, nhà thờ...; Trong đó số di tích đã được xếp hạng là 41 di tích bao gồm 03 dit tích cấp Quốc gia Đặc biệt là: Khu di tích Kim Liên, Khu lưu niệm cụ Phan Bội Châu và Đình Hoành Sơn, 13 di tích cấp Quốc gia bao gồm: Đền Hồng Long xã Hồng Long, Đình Đông Viên, Nhà lưu niệm đ/c Nguyễn Tiềm, Nhà thờ họ Từ, xã Trung Phúc Cường; Mộ La sơn phu tử Nguyễn Thiếp xã Nam Kim; Mộ đ/c Lê Hồng Sơn và đền Tán Sơn xã Xuân Hòa; Mộ và đền thờ Mai Hắc Đế, Chùa Đức Sơn, Đền Nậm Sơn thị trấn Nam Đàn, đền thờ Lê Đức  Tuy xã Hùng Tiến, Núi Thiên nhẫn và thành lục Niên và 25 di tích được xếp hạng cấp tỉnh. Trong số này cấp tỉnh trực tiếp quản lý 02 di tích là Khu di tích Kim Liên và khu lưu niệm cụ Phan Bội Châu, UBND huyện trực tiếp quản lý 01 di tích là Cụm di tích Vua Mai số còn lại giao cho UBND các xã, thị trấn trực tiếp quản lý. Ngoài hệ thống di tích đã được xếp hạng, trên địa bàn huyện còn có hệ thống các chùa lớn vừa được bảo tồn như chùa Đại Tuệ, chùa Viên Quang, chùa Hà, chùa Vĩnh Phúc...Đặc biệt là đền Chung Sơn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh và gia tiên của Người vừa được khánh thành tạo thành điểm đến không thể thiếu khi du khách về với Nam Đàn.

Bên cạnh hệ thống di sản văn hóa vật thể huyện Nam Đàn cũng là nơi sản sinh và lưu giữ hệ thống văn hóa phi vật thể phong phú và đa dạng. Nam Đàn là một trong những nơi khởi nguồn của làn điệu dân ca Ví, Giặm - di sản văn hóa đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bên cạnh đó hàng năm trên địa bàn huyện diễn ra nhiều lễ hội lớn nhỏ như: Lễ hội đền Vua Mai, lễ hội đền Nhạn Tháp, lễ hội đình Trung Cần, lễ hội đền Tồng Tất Thắng...

 Ẩm thực Nam Đàn từ xa xưa đã vang danh khắp mọi miền tổ quốc, với những món ăn dân dã, đời thường nhưng để lại trong lòng du khách ấn tượng khó quên như: Tương Nam Đàn, bánh đúc Sa Nam, miến Quy Chính, bột sắn dây, tinh bột nghệ Nam Anh, các sản phẩm được chế biến từ sen tại Kim Liên, cá rô Bàu nón...Trong thời kỳ đất nước đổi mới phát triển người dân Nam Đàn đã tự tạo cho mình những món ăn trở thành đặc sản mà khó có nơi nào sánh kịp trở thành những thương hiệu nổi tiếng như: me thui Nam Nghĩa, dê Cầu Đòn, Hến, cá mòi sông Lam, gà Nam Thái, nghé thui cầu Mưng...

Nam Đàn cũng là nơi có nhiều làng nghề truyền thống. Trong đó có những nghề nổi tiếng như: Tương Nam Đàn, Bún gạo Quy Chính, Mộc Tây Hồ, nghề nuôi tằm dệt vải, nghề làm bánh đúc...

Nam Đàn nổi tiếng là đất học, lừng danh khoa bảng:

Con ơi mẹ dặn câu này

Chăm lo đèn sách cho tày áo cơm

Làm người đói sạch rách thơm

Công danh là nợ nước non phải đền..

Đại Nam nhất thống chí ghi: Nam Đàn có núi cao sông sâu nên xuất hiện nhiều người văn võ kiêm toàn. Bùi Dương Lịch, nhà "Nghệ học" thế kỷ 18, viết: Huyện Đông Thành và huyện Nam Đường vĩ nhân đã nhiều, mà khí tiết cũng thiên về mặt Cương Cường Quả Cảm. Hippolyte Le Breton, nguyên Hiệu trưởng Quốc học Vinh đầu thế kỷ 20 viết về Nghệ Tĩnh nói chung: Nghệ Tĩnh trong tất cả mọi thời đại, từ cổ đại cho đến ngày nay là một cái lò phản kháng và là một cái lò trí thức về truyền thống văn hóa (Le Nghe Tinh fut de tous temps – de l’antiquité à nos jours – un foyer de rebellion et un foyer intellectuel en ce qui concerne la tradition culturelle).

Huyện Nam Đàn là quê hương của các danh nhân như: Mai Thúc Loan, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh. Nam Đàn cũng là quê hương của 38 vị đại khoa Việt Nam như: Tiến sỹ Nguyễn Thiện Chương, Tống Tất Thắng, Thám hoa Nguyễn Đức Đạt; Thám hoa Nguyễn Văn Giao ; Đình nguyên Tiến sĩ Vương Hữu Phu; Cụ phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc...

Những người nổi tiếng ngày nay có: Danh họa Nguyễn Tư Nghiêm, Nhà khoa học Tạ Quang Bửu, Bộ trưởng TRần Quốc Hoàn, Bộ trưởng Tạ Quang Ngọc, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo GS. TSKH Bành Tiến Long,Thứ trưởng bộ tư pháp - Hiệu trưởng trường đại học Luật HN PGS ...

Về Tiềm năng, thế mạnh: Nam Đàn là huyện đồng bằng nửa đồi núi, với diện tích tự nhiên 291,9 km2 , trung tâm huyện cách Thành phố Vinh 20km, có Quốc lộ 46 đi qua lên Thanh Chương cửa khẩu Thanh Thủy và Quốc lộ 15 đi Đô Lương – Tân Kỳ, Đức Thọ, Hà Tĩnh, mạng lưới giao thông của huyện khá hoàn chỉnh, đường liên huyện, liên xã, liên thôn đã được nhựa hóa và bê tông hóa.

Là quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh, có nhiều di tích lịch sử văn hóa và cách mạng, có hệ thống sông núi, hồ đập đa dạng, được xác định là vùng trọng điểm phát triển du lịch của tỉnh, cùng với Thành phố Vinh, thị xã Cửa Lò tạo thành tam giác phát triển du lịch của Nghệ An và Bắc Trung Bộ.

Dân số trên 162 ngàn người, có dân số trong độ tuổi lao động hơn 99 ngàn người. Lực lượng lao động của huyện khá dồi dào, cần cù có nhiềm kinh nghiệm trong lao động sản xuất. Có nhiều tiềm năng lợi thế về phát triển nông nghiệp, công nghiệp, du lịch và dịch vụ du lịch.

Huyện đã quy hoạch 03 cụm công nghiệp: Nam Thái 20ha, Nam Giang 36,5ha, Thị trấn 10h. Tại cụm Công nghiệp Nam Giang và Thị trấn đã thu hút được các nhà đầu tư. Các ngành tiếp tục được khuyến khích đầu tư là dệt, may, chế biến nông sản, sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, sản xuất các mặt hàng tiêu dùng và xuất khẩu.

Nam Đàn là huyện đã được Chính phủ cấp bằng công nhận huyện đạt chuẩn nông thôn mới, hiện nay đang tập trung xây dựng Nông thôn mới kiểu mẫu, theo quyết định số 17-QĐ/TTg, ngày 04/01/ 2019 phê duyệt đề án thí điểm xây dựng huyện Nam Đàn trở thành huyện nông thôn mới kiễu mẫu theo hướng phát triển văn hóa gắn với du lịch giai đoạn 2018 – 2025. Tập trung phát triển nông nghiệp hữu cơ, ứng dụng công nghệ cao gắn kết với du lịch nông thôn theo hướng phát triển năng động, hiệu quả và bền vững.

Nam Đàn có bề dày lịch sử văn hóa lâu đời với hệ thống di tích đậm đặc. Trong đó có 03 di tích được xếp hạng cấp Quốc gia đặc biệt mà nổi bật nhất chính là Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên  là một trong bốn di tích quan trọng bậc nhất về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hàng năm đón hàng triệu du khách về thăm. Vừa qua, UBND tỉnh đã chính thức khánh thành và đưa vào hoạt động đền Chung Sơn tại núi chung thờ gia tiên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây cũng là công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là điểm đến không thể bỏ qua khi về đến Nam Đàn.

Nam Đàn có hệ thống sông, núi, hồ đập đa dạng, là điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch nghỉ dưỡng như: Sông Lam, hồ Tràng Đen, hồ Thanh Thủy, núi Đại Huệ gắn với chùa Đại Tuệ và khu mộ Bà Hoàng Thị Loan, chùa Đại Tuệ, núi Thiên Nhẫn, thác Hồ Thành gắn với thành đá chạy dài hàng trăm mét gọi là Thành Lục Niên...cùng với diện tích rừng tạo nên canh quan thiên nhiên thơ mộng để khai thác du lịch sinh thái gắn với du lịch tâm linh, du lịch trải nghiệm vườn đồi, trang trại.

Hàng năm, trên địa bàn huyện có 02 lễ hội lớn là lễ hội đền vua Mai vào rằm tháng Giêng và lễ hội Làng Sen vào tháng năm mừng sinh nhật Bác; có nhiều giá trị vật thể, phi vật thể được bảo tồn và phát triển, là huyện trong vùng dân ca Ví, Giặm được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Để khai thác tốt các tiềm năng, thế mạnh về du lịch, huyện Nam Đàn có chủ trương ưu tiên, thu hút các doanh nghiệp đầu tư vào các lĩnh vực du lịch dịch vụ: Các doanh nghiệp lữ hành đầu tư vận tải và thiết kế tour du lịch nội huyện, từ đó quảng bá và liên kết với các hãng lữ hành trong và ngoài nước; các doanh nghiệp đầu tư nhà hàng, khách sạn, khu vui chơi giải trí đạt tiêu chuẩn, các công ty chuyên sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ sản xuất các sản phẩm lưu niệm; chế biến các sản phẩm từ nông nghiệp phục vụ khách du lịch, các doanh nghiệp quy hoạch và đầu tư hạ tầng, dịch vụ để phát triển loại hình du lịch homstay, du lịch canh nông...

Có thể nói lợi thế về những giá trị truyền thống lịch sử văn hóa, cách mạng cảnh quan là điểm nổi bật, có tác động và thúc đẩy phát triển du lịch của huyện, tạo vị thế vùng riêng biệt cho huyện.

Để pháy huy tiềm năng lợi thế Nam Đàn đang khởi động kêu gọi đầu tư một số dự án trọng điểm đó là: Cụm công nghiệp Nam Giang. Mở rộng cụm công nghiệp Vân Diên, Nam Đàn Complex, Khu văn hóa ẩm thực du lịch tại xóm Mậu 6 xã Kim Lên, Công viên Trung tâm thị trấn Nam Đàn, Cụm công nghiệp Phúc Cường, Trung tâm thương mại nhà ở phía nam cầu Nam Đàn...

Mảnh đất và con người Nam Đàn với bề dày lịch sử văn hóa, lâu đời, với truyền thống anh hùng cách mạng, với những tiềm năng và lợi thế sẵn có, tin tưởng rằng Nam Đàn sẽ không ngừng phát triển bền vững, sớm trở thành huyện nông thôn mới kiễu mẫu, xứng đáng với di nguyện thiêng liêng của Chủ Tịch Hồ Chí Minh, với lòng mong đợi của nhân dân cả nước và không phụ lòng của du khách thập phương khi về với Nam Đàn quê Bác.